Μια Ελλάδα Ελεύθερη
Η Μεγάλη Ιδέα ήταν αλυτρωτικό κίνημα και η κύρια πολιτική του Ελληνικού
κράτους μέχρι και τη Μικρασιατική καταστροφή, η οποία είχε στόχο το Ελληνικό
Κράτος να απελευθερώσει όλες τις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις
οποίες ζούσαν μεγάλοι Ελληνικοί πληθυσμοί, και όλες τις περιοχές που παραδοσιακά
ανήκαν σε Έλληνες την αρχαία εποχή (όπως τα Θρακικά Νότια Βαλκάνια, και η
Ελληνική Μικρά Ασία). Επί της ουσίας πρόκειται για αλυτρωτικό ελληνικό
οραματισμό, τον οποίο εμπνεύσθηκε ως όρο για δημαγωγικούς λόγους ο πρώτος
Συνταγματικός πρωθυπουργός Ιωάννης Κωλέττης στα μέσα του 19ου αιώνα και στον
οποίο στήριξε ολόκληρη την πολιτική του.
Αναφέρεται στην προσπάθεια επανάκτησης των χαμένων εδαφών της Αρχαίας
Ελλάδος και μετέπειτα Βυζαντινής αυτοκρατορίας που παρέμειναν στόχος
ουσιαστικά όλων των Ελληνικών κυβερνήσεων μέχρι τον Αύγουστο του 1922, οπότε
και εγκαταλείφθηκε οριστικά μετά τη Μικρασιατική καταστροφή.
Η Μεγάλη Ιδέα είναι μια έννοια ποικιλόμορφη, ανάλογη προς το πεδίο μέσα στο
οποίο εκφράζεται στη διάρκεια αυτής της περιόδου, γεγονός που την καθιστά εν
μέρει προβληματική για την ιστορική έρευνα. Η ανάδυση τούτης της ιδέας στη
συλλογική συνείδηση του νεαρού ελληνικού κράτους δεν είναι αυθύπαρκτη ή
στιγμιαία, αλλά φαίνεται να έρχεται ως αποτέλεσμα της ανάδυσης του φαινομένου
των ενσυνείδητων εθνικών κινημάτων της Ευρώπης του 19ου αιώνα,
προσλαμβάνοντας τα ιδιαίτερα στοιχεία της ελληνικής κοινωνίας.
Το ιδανικό της Μεγάλης Ιδέας προϋπήρξε ως πηγή έμπνευσης για τη Φιλική
Εταιρεία, η οποία οργανώθηκε στην Οδησσό το 1814 και σχεδίασε την Ελληνική
Επανάσταση.
Ο Αριστείδης Ρέντης, στις συζητήσεις που έγιναν για το θέμα των αυτοχθόνων και
ετεροχθόνων, προέβαλε την ισότητα των δικαιωμάτων όλων των Ελλήνων,
ανεξάρτητα από την καταγωγή τους, διακηρύσσοντας με θάρρος πως η
Ελληνική επανάσταση, σκοπός της οποίας ήταν η απελευθέρωση όλων των
ελληνικών επαρχιών, δεν είχε τερματιστεί, αφού ο στόχος της δεν είχε επιτευχθεί
ακόμα. «Από την άποψη αυτή είναι ο πρώτος που διατύπωσε την έννοια της
Μεγάλης Ιδέας (χωρίς φυσικά να χρησιμοποιήσει αυτόν τον όρο),πριν από τον
πολύκροτο λόγο του Κωλέττη».
Τα αλύτρωτα αδέλφια του Ελληνισμού και η διαμόρφωση της Εθνικής Συνείδησης
Ωστόσο, ως όρος, η Μεγάλη Ιδέα, πρωτοεμφανίστηκε στις 14 Ιανουαρίου του 1844 με
την ομιλία του Ιωάννη Κωλέττη κατά τη διαμάχη αυτοχθόνων-ετεροχθόνων στην
Εθνοσυνέλευση. Από τότε και για όλο τον 19ο αιώνα καθίσταται διαρκής ιδεολογική
αναφορά του νεαρού ελληνικού κράτους, καθώς θέτει την προοπτική της εθνικής
ολοκλήρωσης, αλλά και σημαντικός παράγοντας διαμόρφωσης του πολιτικού λόγου,
άλλοτε ως σημείο αναφοράς και άλλοτε ως συνθήκη νομιμοποίησης της εκάστοτε
προτεινόμενης πολιτικής. Ωστόσο, αποσυνδέεται γοργά από το πρόσωπο του
Κωλέττη και γίνεται κτήμα της εκάστοτε πολιτικής διακυβέρνησης, εντασσόμενη στο
γενικότερο πλαίσιο των σχέσεων Ελλάδας και Ευρώπης.
Η Μεγάλη Ιδέα συνδέεται άρρηκτα με μια άλλη έννοια, σχεδόν ταυτόσημη, εκείνη
του αλυτρωτισμού. Ο αλυτρωτισμός είναι ο κεντρικός πολιτικός άξονας του νεαρού
πολιτικού κράτους. Η απελευθέρωση των αλύτρωτων αδελφών είναι ταυτόχρονα
φυσική επιταγή και θρησκευτική υποχρέωση για όλους τους Έλληνες, με αποτέλεσμα
τα θέματα της εξωτερικής πολιτικής να κινητο1οιούν συχνά 1ολύ κόσ/ο. Ο κόσ/ος
αυτός βέβαια, δραστηριο1οιείτο συχνά υ1έρ /ίας ασύ/φορης ε1εκτατικής 1ολιτικής,
η ο1οία δυστυχώς, είχε ενίοτε καταστροφικά α1οτελέσ/ατα για την ελληνική
υ1όθεση, αλλά ήταν ικανή να νο/ι/ο1οιήσει τον θρόνο και τους 1ολιτικούς 1ου τη
χρησι/ο1οιούσαν.
Ο αλυτρωτισ/ός και η Μεγάλη Ιδέα συ/βαδίζουν στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.
Mστόσο, δεν είναι έννοιες τυχαίες 1ου 1αρουσιάστηκαν στην εκφορά του λόγου ενός
1ολιτικού, ό1ως ο Κωλέττης. Διαθέτουν ένα ιδεολογικό υ1όβαθρο 1ου χτίστηκε /ε
συγκεκρι/ένες 1ροσ1άθειες. Η δια9όρφωση της εθνικής συνείδησης στους λαούς
της Ευρώ1ης γενικότερα συνδέθηκε /ε την αναζήτηση των ιδιαίτερων
χαρακτηριστικών του κάθε λαού, 1ου στην 1ροκει/ένη 1ερί1τωση για την Ελλάδα
ήταν τα δη9οτικά τραγούδια. Η 1ρώτη 1ροσ1άθεια ενο1οίησης και έκδοσης των
ελληνικών δη/οτικών τραγουδιών έγινε α1ό τον Claude Fauriel στο Παρίσι το 1824. Η
ση/αντικότερη έκδοση έγινε α1ό τον Σ1υρίδωνα Ζα/1έλιο στην Κέρκυρα, /ε την
ταυτόχρονη 1ροβολή της ά1οψης για τη στενή συγγένεια των δη/οτικών τραγουδιών
/ε αντίστοιχα της αρχαιότητας. Με αυτόν τον τρό*ο ήταν δυνατόν να τονιστεί η
θεωρία της συνέχειας του αρχαίου, του 6εσαιωνικού και του νεότερου ελληνικού
*ολιτισ6ού.
Η Φιλορθόδοξη Εταιρία
Πορτραίτο του Γεωργίου Γλαράκη (1789-1855), αρχηγού της Φιλορθόδοξης Εταιρείας.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ - ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΡΕΝΤΗ E3
Τη Μεγάλη ιδέα και τη σχέση της /ε τη θρησκεία εκφράζει η υ1όθεση της
Φιλορθόδοξης Εταιρείας, /ιας οργάνωσης, η ο1οία δη/ιουργήθηκε 1ιθανώς τον
Ιούνιο του 1839, /ε τη συ//ετοχή ση/αντικών 1ροσω1ικοτήτων του φιλορωσικού
κό//ατος. Στόχος της ήταν η 1ροάσ1ιση των 1αραδοσιακών αξιών και κυρίως της
1αραδοσιακής θρησκευτικής λατρείας και η εξά1λωση των ιδεών του αλυτρωτισ/ού.
Τα α1οτελέσ/ατα της δράσης της και του ρεύ/ατος 1ου εκ1ροσω1ούσε, ενάντια στις
1ροσ1άθειες εκσυγχρονισ/ού του ελληνικού κράτους, φάνηκαν ιδιαίτερα στη
δια/άχη για το εκκλησιαστικό ζήτη/α και τις 1ρώτες εξεγέρσεις α1ό την
εγκαθίδρυση του ελληνικού κράτους.
Hστόσο, για την ολοκλήρωση του αναγκαίου 9ύθου 3άνω στον ο3οίο
στηρίζεται η Μεγάλη Ιδέα, α3αιτείται κάτι 3αρα3άνω, η α3όδειξη της ενότητας
του Ελληνισ9ού στον χώρο και τον χρόνο και η αδιάσ3αστη συνέχειά του στο
3οτά9ι του χρόνου. Αυτό το στόχο αναλα/βάνει να φέρει σε 1έρας ο ιστορικός
Κωνσταντίνος Πα1αρρηγό1ουλος, ο ο1οίος α1οκαθιστά στο έργο του Ιστορία του
Ελληνικού Έθνους το Βυζάντιο ως συνδετικό κρίκο της ελληνικής αρχαιότητας και του
νεότερου Ελληνισ/ού. Θεωρεί /άλιστα την 1ροσφορά του Βυζαντίου ση/αντικότερη,
γιατί τότε ενο1οιήθηκε 1ολιτικά ο Ελληνισ/ός.
Η Μεγάλη Ιδέα κυοφορεί ένα *ολιτικό *ρόταγ6α, για την *ραγ6ατο*οίηση του
ο*οίου η ελληνική κοινωνία φαίνεται αισιόδοξη. Παρόλα αυτά το νεαρό ελληνικό
κράτος δεν έχει τις α*αιτού6ενες οικονο6ικές και στρατιωτικές δυνά6εις για την
ε*ίτευξη ενός τέτοιου στόχου, ούτε τους α*αιτού6ενους συ66άχους. Έτσι, στα
α1οκαλού/ενα Η1ειροθεσσαλικά, στις α1αρχές του Κρι/αϊκού Πολέ/ου, γίνεται η
1ρώτη α1ό /ια σειρά α1οτυχη/ένες 1ροσ1άθειες να υλο1οιηθεί η αλυτρωτική
1ολιτική της Μεγάλης Ιδέας. Στις αρχές του 1854 1υρήνας εθελοντών εισήλθε στην
Ή3ειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία για τη δη/ιουργία α1ελευθερωτικού
κινή/ατος. Το α1οτέλεσ/α ήταν /ια σειρά αρνητικών ενεργειών για τη χώρα, οι
ο1οίες κορυφώθηκαν /ε τον α1οκλεισ/ό του Πειραιά α1ό τον αγγλογαλλικό στόλο,
την κατοχή της Αθήνας, την 1τώση της κυβέρνησης Κριεζή και τον σχη/ατισ/ό του
Υ1ουργείου Κατοχής /ε τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο.
Το χαμένο όραμα που αναζωπύρωσε τις ιδεές της Ισότητας, της Ελευθερίας και
αγκάλιασε με τις τελευταιες του δυνάμεις την Ελληνική Παιδεία
Το τέλος του 19ου αιώνα έφερε και το τέλος του ορά/ατος. Η Ελλάδα χρεωκο1η/ένη
οικονο/ικά, ηττήθηκε και 1ολιτικά και στρατιωτικά /ε τον 1όλε/ο του 1897. Εκεί,
/έσα σε ένα /ήνα έχασε το /εγαλύτερο /έρος των εδαφών 1ου της δόθηκαν /έσω
της δι1λω/ατίας 1ριν α1ό /ια δεκα1ενταετία. Αν και οι τελικές εδαφικές α1ώλειες
/ετά την ανακωχή ήταν /ικρές, οι 1ληγές 1ου δη/ιούργησε η ήττα στον κοινωνικό
ιστό ήταν /εγάλες.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ - ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΡΕΝΤΗ E4
Παρόλα αυτά η Μεγάλη Ιδέα θα ε1ιζήσει στον 20ό αιώνα και η λανθασ/ένη
εφαρ/ογή της α1ο τους 1ολιτικούς άξονες στην εξωτερική 1ολιτική θα 1ροκαλέσει
νέες καταστροφές.
Η /ακροβιότητά της -ακό/α και στη σύγχρονη ε1οχή /ας- είναι δυνατόν να
ερ/ηνευθεί, αν δεχθού/ε ότι 1έρα α1ό τις σκο1ι/ότητες 1ου εξυ1ηρετούσε στα χείλη
της εξουσίας, οι ε1αγγελίες της είχαν /ια έντονη α1ήχηση στο έθνος.
Mστόσο, οι ιστορικοί δεν /1ορούν να αρνηθούν 1ως εφαρ/οσ/ένη σε άλλους
κοινωνικούς το/είς η Μεγάλη Ιδέα και το ιδεολογικό της υ1όβαθρο είχαν /ια θετική
α1ήχηση. Ο Διαφωτισ9ός και η χρήση της ιδεολογίας του αισθή/ατος της
Φιλο1ατρίας και του Φιλελευθερισ9ού ε1έβαλε /ια σύγκρουση /ε τις 1αραδοσιακές
και το1ικά 1ροσανατολισ/ένες α1όψεις των αυτόχθονων ο/άδων, οι ο1οίες έκλιναν
1ρος τη διατήρηση του 1αλαιού φεουδαρχικού κοινωνικού και 1ολιτικού συστή/ατος.
Τούτο είχε ως α1οτέλεσ/α την αναταραχή σε διαφορετικά ση/εία του κοινωνικού
ιστού. Ένα τέτοιο ση/είο ήταν και η γέννηση της φε9ινιστικής συνείδησης στην
Ελλάδα, η ο1οία έχει τη βάση της στην ανάγκη της ελληνικής κοινωνίας να ξεφύγει
α1ό τις ανατολίτικες 1αραδόσεις και να στραφεί στα 1ρότυ1α του δυτικού
1ολιτισ/ού. Ήδη α3ό τα 9έσα του 19ου αιώνα η γυναίκα των 9εσαίων αστικών
στρω9άτων στην Ελλάδα 9εταβάλλει τη συ93εριφορά της και διεκδικεί τις δικές
της ιδέες για τη θέση της στην κοινωνία. Το 1ροηγού/ενο ήδη υ1άρχει α1ό τις
1ρώτες δεκαετίες και ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του αγώνα, όταν γυναίκες
διεκδικούν το δικαίω9ά τους να καταταγούν στον τακτικό στρατό ή τη
συ99ετοχή τους στην ψηφοφορία για την εκλογή του νέου βασιλέα των
Ελλήνων. Οι ιδέες 3ερί Ισότητας και Ελευθερίας, 3άνω στις ο3οίες στηρίζεται
υ3οθετικά η νέα κοινωνική οργάνωση, της δίνουν το δικαίω9α να συ99ετέχει,
να εκ3αιδεύεται, να εργάζεται και να διεκδικεί.
Ση/αντική είναι, ε1ίσης, η ε1ίδραση της Μεγάλης Ιδέας σε θέ/ατα 1ου αφορούν
στην εκ3αίδευση. Για να ε1ιτευχθούν οι στόχοι της, α1αιτείται ο/οιογένεια σε
θρησκευτικό και γλωσσικό ε1ί1εδο. Έτσι γίνεται /ια /εγάλη 1ροσ1άθεια να στηθούν
σχολεία ακό/η και εκτός των ορίων της ελληνικής ε1ικράτειας σε /ια 1ροσ1άθεια
εξελληνισ/ού των βαλκανικών 1ληθυσ/ών. Αρχικά -έως το 1830- η ελληνοφώνηση
ατό/ων ή και συνόλων δε συνάντησε αντιστάσεις, καθώς δεν είχαν συγκροτηθεί οι
υ1όλοι1ες βαλκανικές συνειδήσεις. Αργότερα ο εξελληνισ/ός των Βαλκανίων
υ1οχώρησε, ενώ τα βουλγαρικά και τα ρου/ανικά σχολεία άρχισαν να
ανταγωνίζονται /ε ε1ιτυχία τα ελληνικά. Τα υψηλά 1οσοστά των εξεληνισ/ένων
/αθητών 1ου 1αρατηρούνταν, τόσο σε σχέση /ε τον συνολικό 1ληθυσ/ό της χώρας
όσο και σε σύγκριση /ε άλλα ευρω1αϊκά κράτη, δείχνουν 1ως δεν υ1ήρχαν
κοινωνικοί ή οικονο/ικοί φραγ/οί σε σχέση /ε την εκ1αίδευση α1ο 1λευράς της
Ελλάδος.
Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ - ΤΟ ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΡΕΝΤΗ E5
No comments:
Post a Comment